Hen arfau a thermau’r chwarel

Rhys: Gordd bren fawr i dorri pileri ar daws, efallai y tardd o rhus, cnoc sydyn(rush)

Cowjan, neu cowtsin; math o gyn main i dorri ffod ar dalcen plyg cyn defnyddio cyn pileru;rhaid gwyro neu benlinio i'w ddefnyddio(crouch)

Cyn; cyn manhollti, cyn brashollti, y cain(keen).

Ebill: eb-bill, pill eglur, tincian wrth dyllu.

Mwrthwl; mwrthwl sengal, mwrthwl dwbwl hand.

Miniar; cyn bach; miniar fawr a chlaspiau haearn i agor hollt yn y graig (minor).

Rhaff; gall y tardd “raff” Saesneg.

Gwif; trosol, arwyddlun egwyddor pob gallu (lever).

Rhaw; rhaw twr cras (roar)

Trafel; i eistedd arni i naddu llechi (travail). Cyllell naddu llechi.

Pren mesur; pren i fesur y llechi wrth naddu, hoel ar ei flaen, a stepiau modfedd a dwy fodfedd ar ei hyd.

Llif i lifio bwlch; darn o fôn llafn pladur yw hwn.

Gordd; gwrdd (mighty).

Catris; i roddi powdwryn y twll (cartridge)

Briscyn; lwmp o dan wif i godi plyg (brisk)

Sgrapar; i lanhau’r twll (scraper)

Corn powdwr; corn eidion fyddai hen.

Powdwr du, dynamite, gelentine, powdwr cotton, etc.

Ffiws; “fuse”; gwelltyn rhyg a’i lond o bowdwr a ddefnyddid gynt.

Papur poeth; papur llwyd wedi ei fwydo mewn solpiter a’i sychu wrth dan, I'w ddefnyddio i danio’r ffiws.

Gwal: gwal medd rhai, nid oedd ond gwal yn y dechrau, ac ychydig lechau o do uwch y plocyn hollti a’r pentwr crawiau, neu’r fainc sglodion (wall)

Bargen; y darn craig oddeutu saith lath o led a weithiau gan bob dau bartner, a bargeinid gynt am y pris gyda’r gosodwur bargeinion (bargain)

Sglont; gwahaniad rhwng dau wely o lechfaen (slant)

Troed glas; y peth gwerthfawr gan chwarelwyr yn y lechfaen, y mae’n ysgwario’r cerrig a’u rhywiogi.

Cropa; toriad yn y graig sy’n dra pheryglus a garw weithiau, achosa rwb mawr disymwth (cropper)

Post gwnithfaen; carreg dan a lifodd allan yn hylif poeth trwy graciau yng nghrystyn y ddaear.

Y Las Wyllt; y lechfaen oddeutu’r post gwnithfaen.

Dyma bethau a wel chwarelwr yn y lechfaen; cefn, crwb,befel (level), edafedd, bodiau, crych, baw ieir, llwyd gwythien, etc.

Enwau’r llechi: cwins, prinsus, dytsus, cowntis, ladis, pyts, cerrig dwbwl, a cherrig mwsog.

Cyfrir y llechi fesul tair, “mwrw” sef mor-rif-rifo pysgod.

Herald Gymraeg

Llun Rhagfyr 1943

Tud 6