Cyfweliad gyda'r cyn-filwr o'r Rhyfel Mawr (Rhyfel Byd Cyntaf) Gwilym Blair Williams gan David Mathias. Wedi'i recordio ddechrau'r 1980au.

Mae Gwilym Blair yn rhannu hanes bywiog a myfyriol o'i brofiadau fel milwr Cymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; yn gwasanaethu gyda'r 16eg Bataliwn (Gwasanaeth), y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a'r 9fed Bataliwn (Gwasanaeth) ar ôl cael ei gomisiynu. Ymladdodd Blair ym Mrwydr Coedwig Mametz, gan gofio'n fyw ei greulondeb, ei heriau tactegol, a'i chollfeydd syfrdanol—dim ond 30 o 300 yn ei gwmni a oroesodd ymosodiad y don gyntaf. Mae hefyd yn disgrifio ei brofiadau yn Ypres, y Somme a Givenchy.

Wedi'i gipio yn ystod ymosodiad yr Almaen ym 1918, treuliodd Blair wyth mis fel carcharor rhyfel yn yr Almaen; mae'n disgrifio'r parseli a dderbyniasant a sut y cawsant eu trin yn drugarog. Mae'n manylu ar galedi dyddiol bywyd yn y ffosydd—ymosodiadau nwy, llau, gaeafau caled, a dyletswyddau blinder—tra hefyd yn tynnu sylw at eiliadau sy'n codi morâl fel gemau rygbi byrfyfyr a chyfeillgarwch.

Ar ôl y rhyfel, dilynodd yrfa sifil amrywiol ac yn ddiweddarach aeth i mewn i wleidyddiaeth leol. Mae'r stori'n cynnig golwg bersonol iawn ond hanesyddol gyfoethog ar daith milwr trwy ryfel, caethiwed, a bywyd ar ôl y rhyfel.

[Oherwydd ansawdd y recordiadau gwreiddiol, a wnaed yn wreiddiol ar recordwyr caset cludadwy yn y 1980au, mae'r recordiad hwn wedi'i brosesu'n helaeth i wella'r lleisiau a gipiwyd. Mewn rhai achosion, mae'r wybodaeth yn annealladwy. Gallwch gyfeirio at y Trawsgrifiad Llawn o'r recordiad i ategu'r profiad gwrando.]

[00:00:03 – 00:01:17] Gyrfa rygbi gynnar gyda Pontardawe a chymdeithion rygbi
[00:01:30 – 00:02:22] Coed Mametz - arwyddocâd Cymreig
[00:02:23 – 00:03:26] Ymuno â'r fyddin
[00:03:34 – 00:03:52] Gwirfoddoli. Gwirfoddolwr Kitchener
[00:03:55 – 00:06:31] Ymosodiad Mametz
[00:06:40 – 00:08:13] Canlyniadau ac Anafusion
[00:08:23 – 00:10:12] Amodau Maes y Gad
[00:10:12 – 00:13:21] Hyfforddi a Lleoli Swyddogion
[00:13:21 – 00:16:26] Rheng Flaen a Chipio
[00:16:39 – 00:20:53] Carcharor Rhyfel
[00:20:55 – 00:24:21] Bywyd mewn Caethiwed
[00:24:39 – 00:34:29] Bywyd Bob Dydd yn y ffosydd
[00:34:33 – 00:36:27] Trefn a Blinder
[00:36:44 – 00:38:55] Effaith Rhyfel ar y Dirwedd
[00:38:55 – 00:41:42] Meddylfryd Rhyfel
[00:42:03 – 00:44:14] Cymhelliant i Ymrestru a Hyfforddiant
[00:44:39 – 00:46:20] Anghydraddoldebau Offer
[00:47:01 – 00:50:33] Stori Ymrestru a Chatrawd
[00:50:44 – 00:55:25] Amlygiad i Nwy ac Amddiffyniad
[00:55:25 – 01:00:10] Gyrfa Ar ôl y Rhyfel
[01:00:10 – 01:02:15] Symud i Ddyfnaint
[01:02:15 – 01:02:51] Ymddeoliad