Aflonyddwch Diwydiannol

Yn ystod cyfnod a elwir ‘The Great Unrest’ yn y 1910au, gwelwyd tensiynau cymdeithasol ac aflonyddwch diwydiannol yn ne Cymru ac ar draws Prydain. 

Digwyddiad sy’n cael ei ystyried yn nodweddiadol o’r cyfnod yw’r terfysgoedd yn Nhonypandy a oedd yn gysylltiedig â streic ym mhyllau glo’r Cambrian Combine.

Erbyn Hydref 1910 roedd bron un ym mhob chwech o lowyr De Cymru ar streic ac, ar 8 Tachwedd 1910, ffrwydrodd y tensiynau rhwng streicwyr a’r heddlu a bu gwrthdaro ffyrnig rhwng y ddwy ochr.  Roedd y streicwyr wedi ymgynnull wrth y pyllau glo er mwyn datgan eu hanfodlondeb ynglŷn â’r sefyllfa.  Aeth y sefyllfa dros ben llestri ac fe ddifrodwyd y rhan fwyaf o siopau’r dref, tua 60 i gyd, yn ogystal a thai swyddogion y pyllau.  Lladdwyd un glöwr.

Anghydfod chwerw

Roedd eisoes cannoedd o’r heddlu yn yr ardal er mwyn diogelu’r pyllau, y swyddogion a’r gweithwyr a oedd yn torri’r streic. Serch hynny, cymaint oedd ofn yr awdurdodau lleol y byddai’r sefyllfa’n gwaethygu, galwyd heddlu ychwanegol o Lundain i roi cymorth.  Ychwanegodd hyn at ddrwgdeimlad y torfeydd, a oedd yn amgylchynu’r pyllau glo, tuag at yr awdurdodau.  O ganlyniad, penderfynodd Prif Gwnstabl Morgannwg, a oedd yn bryderus y byddai’r sefyllfa'n mynd yn drech na’i heddweision, y dylid gofyn am gymorth ychwanegol gan yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill.  Yn sgil y cais hwnnw, ac er gwaethaf amheuon Churchill, anfonwyd milwyr i’r ardal i geisio cadw’r heddwch.  Arhosodd y milwyr yn yr ardal am fisoedd lawer a roedd eu presenoldeb yn atgas i nifer o’r trigolion.  Gwnaeth y weithred honno Churchill yn amhoblogaidd yn y Rhondda am ddegawdau.

Daeth y streic i ben yn hydref 1911 gyda siom i’r glowyr unwaith eto.  Daeth Tonypandy yn symbol o weithredu mwy milwriaethus yn yr hyn a welir fel y frwydr rhwng y gweithwyr a pherchnogion y pyllau glo.