Wedi fy nghofleidio gan bobl gyffredin â haelioni eithriadol – Hanes José 

Fy enw i yw José Cifuentes. Cefais fy magu ac astudiais waith cymdeithasol yn Talca, Chile, yn ystod un o gyfnodau mwyaf rhyfeddol hanes fy ngwlad. Yn gynnar yn y 1970au, daeth Chile yn wlad gyntaf yn y byd i ethol llywodraeth sosialaidd drwy broses ddemocrataidd lawn. Llenwodd etholiad yr Arlywydd Salvador Allende fy nghenhedlaeth â gobaith am gymdeithas decach a mwy cyfartal. Roedd fel petai’r genedl gyfan yn breuddwydio gyda’i gilydd. 

Wedi fy ysbrydoli gan y weledigaeth honno, symudais i fyw mewn ardal dlawd gyda offeiriad o Ffrainc a dau fyfyriwr prifysgol arall. Roedden ni eisiau byw ymhlith y bobl roedden ni’n gobeithio eu gwasanaethu. Roedd y tlodi’n eithafol. Tai wedi’u hadeiladu o bren a gwydr gwastraff, dim trydan, dim dŵr rhedegol, dim nwy. Ond y ddwy flynedd a hanner hynny oedd y wers fwyaf gwerthfawr yn fy mywyd. Fe wnaethon nhw lunio fy nealltwriaeth o gyfiawnder, urddas a dynoliaeth, ac maen nhw’n dal i arwain fy ngwerthoedd heddiw. 

Ond fe achosodd y newid democrataidd heddychlon hwnnw ofn a gelyniaeth ymhlith y rhai oedd yn rheoli cyfoeth Chile, a’u cynghreiriaid pwerus dramor. Hyd yn oed cyn i Allende gymryd ei swydd, bu ymdrechion i’w lofruddio. Pan fethodd y rheini, parhaodd yr ymdrechion i danseilio ei lywodraeth nes iddyn nhw lwyddo. 

Roedd y coup milwrol yn greulon. Dros nos, suddodd Chile i dywyllwch. Lladdwyd miloedd o bobl. Trowyd y stadiwm cenedlaethol yn wersyll carchar. Diflannodd dros ddwy fil o bobl, llawer ohonyn nhw wedi’u taflu i’r môr, heb erioed gael eu canfod. Cafodd unrhyw un oedd yn dangos hyd yn oed ychydig o bryder am gyfiawnder cymdeithasol ei labelu’n gomiwnydd ac yn elyn i’r wladwriaeth. 

Cefais fy ngharcharu fel carcharor gwleidyddol, collais fy hawliau, a chefais fy alltudio o’r brifysgol ar fin gorffen fy ngradd mewn gwaith cymdeithasol. Yn nes ymlaen, cafodd fy ngwraig Cristina a minnau ein herlid eto gan yr heddlu cudd. Ar y pryd, roedd ein merch Rocío newydd gael ei geni. Roedden ni’n byw mewn ofn parhaus y gellid ei chymryd oddi wrthym, fel oedd wedi digwydd yn yr Ariannin, lle cafodd plant carcharorion gwleidyddol eu rhoi i deuluoedd eraill dan hunaniaethau ffug. 

Yn y diwedd, fe ffoesom er ei mwyn hi. 

Drwy’r World University Service, elusen sy’n cefnogi pobl sy’n cael eu herlid am resymau gwleidyddol neu grefyddol, cawsom ysgoloriaethau i barhau â’n hastudiaethau dramor. Doedden ni byth yn dychmygu y byddai alltudiaeth yn para’n hir. Roedden ni’n credu y byddai’r unbennaeth yn ein hanghofio. Trodd misoedd yn flynyddoedd, a throdd blynyddoedd yn ddegawdau. Mae bron i hanner can mlynedd wedi mynd heibio bellach. 

Pan gyrhaeddon ni Brydain, treulion ni gyfnod byr yn Llundain cyn cael ein lleoli ym Mhrifysgol Abertawe. O’r cychwyn cyntaf, croesawodd Cymru ni â chynhesrwydd na wnaf byth ei anghofio. Roedden ni ymhlith y ffoaduriaid lwcus. Cawsom ein trin ag urddas, cawsom gefnogaeth ariannol, a chawsom ein cofleidio gan y gymuned. Ar y pryd, ymladdodd Aelod Seneddol Llafur, Judith Hart, yn ddewr i ailgyfeirio cymorth tramor oddi wrth drefn Pinochet at gefnogi ffoaduriaid Chile. Newidiodd ei thosturi a’i dewrder ein bywydau. 

Yng Nghymru, doedden ni byth yn teimlo fel pobl o’r tu allan. Roedd Ymgyrch Undod Chile yn Abertawe yn cynnwys pobl gyffredin â haelioni eithriadol. Cynigiodd llawer gyfeillgarwch, undod a chariad. Chwaraeodd sawl unigolyn ran allweddol wrth fy helpu i ailadeiladu fy mywyd, gan gynnwys mentoriaid academaidd a ffrindiau a gefnogodd fy addysg a’m datblygiad proffesiynol pan oedd alltudiaeth wedi chwalu popeth roeddwn wedi gweithio drosto. 

Gyda’u cefnogaeth, dysgais Saesneg, cwblheais radd mewn seicoleg, hyfforddais fel athro, ac yn y diwedd cymhwysais fel seicolegydd addysgol. Bûm yn ymarfer yng Nghymru am dros ddeng mlynedd ar hugain. 

Daeth Cymru’n gartref. Tyfodd fy mhlant, Aldy a Rocío, wedi’u hamgylchynu nid yn unig gan gefnogaeth, ond gan ofal a pherthyn. 

Beth ydw i’n ei golli am Chile? Hyd yn oed ar ôl cymaint o flynyddoedd, dydy’r poen byth yn diflannu. Rwy’n colli fy mam, fy modryb, fy mam-gu a’m brawd, pob un ohonyn nhw wedi marw tra oeddwn i yma. Doedd gen i byth gyfle i ddal eu dwylo, ffarwelio, nac i fynd i’w hangladdau. Mae’r absenoldeb hwnnw’n glwyf mae llawer o ffoaduriaid yn ei gario. Weithiau mae pobl yn dychmygu bod ffoaduriaid yn cael eu gyrru gan gyfleoedd neu fuddion, ond prin maen nhw’n deall dyfnder y golled sy’n dod gyda alltudiaeth. 

Rwyf wedi dychwelyd i Chile ers hynny. Nid yw’n berffaith, ond nid yw bellach yn unbennaeth, ac heddiw mae’n cael ei harwain gan arlywydd ifanc ac egwyddorol. Rwy’n gobeithio y bydd fy ngwlad yn parhau i ddewis heddwch, cyfiawnder a dynoliaeth. 

Er nad wyf yn siarad Cymraeg yn rhugl, mae canu Cymraeg yn cyffwrdd â fi’n ddwfn. Rwy’n clywed ynddo’r un hiraeth a gwydnwch sy’n rhedeg drwy hanes Chile a De America. Mae’n fy atgoffa bod dynoliaeth yn un, a bod poen a chariad yn ein cysylltu dros ffiniau. 

Fy hoff air Cymraeg yw croeso, sy’n golygu “welcome”. Defnyddiais hyd yn oed y gair yn nheitl fy ail lyfr, Croeso Compañero. Mae compañero yn golygu mwy na ffrind. Mae’n golygu cyd-ddyn, cydymaith yn y frwydr dros urddas a chyfiawnder. Croeso compañero. Croeso, gyd-ddyn. 

Ar ôl bron i hanner can mlynedd yng Nghymru, mae fy mreuddwyd yn syml. Rwyf am barhau i gyfrannu at y gymdeithas hon mewn unrhyw ffordd y gallaf, gan hyrwyddo dealltwriaeth, addysg, undod a pharch. Rwyf am i Gymru, ac Abertawe yn arbennig, barhau i fod yn esiampl o groeso a gweddusrwydd dynol. 

Os oes un peth yr hoffwn i genedlaethau iau ei ddeall, dyma fe. Nid yw’r rhan fwyaf o ffoaduriaid yn gadael eu cartrefi drwy ddewis. Rydyn ni’n ffoi oherwydd bod anghyfiawnder yn gadael dim dewis arall. Nid yw ceisio diogelwch yn weithred wleidyddol. Mae’n weithred ddynol. 

Yn olaf, hoffwn ddweud hyn. Mae ffoaduriaid Chile a ddaeth i Gymru yn y 1970au yn parhau’n hynod ddiolchgar. Mae’r caredigrwydd a ddangoswyd i ni, yn aml yn dawel ac heb ddisgwyl dim yn ôl, yn rhywbeth byddwn ni’n ei gario gyda ni am weddill ein bywydau. Mae’n rhan o’r hyn sy’n gwneud Cymru’n gymdeithas urddasol. 

Ac am hynny, rwy’n dweud diolch.