O Golombia i Gymru  - Hanes Patricia 

Fy enw i yw Patricia EH Rodriguez-Martinez Jones. Dw i’n dod o Golombia, ond dw i’n cario mwy nag un cartref yn fy nghalon. Heddiw, dw i’n byw yn Abertawe, Cymru, lle a groesawodd i yn gynnes, ac lle dw i wedi adeiladu bywyd doeddwn i byth wedi’i ddisgwyl, ond un dw i’n ei drysori’n fawr. 

Cefais fy ngeni yng Ngholombia ac fe dreuliais lawer o’m plentyndod yno. Pan oeddwn i’n un ar ddeg oed, cafodd fy nhad grant i astudio yn yr Unol Daleithiau, a symudodd y teulu i Pittsburgh, Pennsylvania. Dim ond dwy flynedd wnaethon ni dreulio yno, ond gadawodd y profiad ôl parhaol arna i. Dychwelais i Golombia gydag acen Americanaidd gref a chariad dwfn at yr iaith Saesneg, angerdd a luniodd fy mywyd. 

Roedd ieithoedd yn fy swyno, yn enwedig eu gallu i gysylltu pobl a diwylliannau. Yn ôl yng Ngholombia, astudiais gyfieithu a dehongli yn y brifysgol, ac yna gradd mewn addysg gyda ffocws ar ieithoedd. Deuthum yn athrawes a gweithiais gyda’r British Council a’i gyfatebiaeth Colombiaidd-Americanaidd, gan helpu i hyfforddi athrawon Saesneg ar draws y wlad. Yn ddiweddarach, dysgais mewn tair prifysgol, yn arbenigo mewn Saesneg at ddibenion penodol, o economeg i wyddoniaeth gyfrifiadurol ac iechyd. Trwy iaith, des i o hyd i ffordd o bontio bydoedd. 

Yn 1978, cefais ysgoloriaeth i astudio yn y Deyrnas Unedig. Roedd i fod am flwyddyn yn unig. Cyrhaeddais Lundain ac yna symud ymlaen i ddechrau astudiaethau ôl-raddedig mewn Ieithyddiaeth Gymhwysol. Y dyn a’m cofrestrodd ar y cwrs hwnnw fyddai’n dod yn ŵr i mi flwyddyn yn ddiweddarach, Peter. Gyda’n gilydd, fe adeiladon ni fywyd yn Lloegr, yn gyntaf yn Reading ac wedyn yn Leicester. 

Ond roedd Cymru wastad yn galw. Roedd tad Peter yn dod o Abertawe, ac roedden ni’n ymweld yn aml yn ystod y gwyliau. Byddai Peter wastad yn dweud mai byw yn Abertawe fyddai’n ei wneud y dyn hapusaf. Pan gynigiodd Prifysgol Abertawe ysgoloriaeth PhD mewn astudiaethau Affro-Lladin Americanaidd, maes oedd yn agos iawn at fy nghalon, fe wnes i ymgeisio. Allan o hanner cant o ymgeiswyr, cefais fy rhoi ar y rhestr fer o bump, a chefais yr ysgoloriaeth. 

Ar y pryd, roedd ein merch yn gorffen ei Lefelau A a’n mab ei GCSEs. Am flwyddyn, roeddwn i’n teithio’n ôl a blaen rhwng Leicester ac Abertawe wrth ddechrau fy PhD. Roedd hi’n flinedig iawn, ond roeddwn i’n benderfynol. Pan symudodd ein plant ymlaen i’r brifysgol a’r coleg, fe symudon ni i Abertawe’n llawn amser. Gadawodd Peter ei swydd ym maes gweinyddiaeth prifysgol i ddilyn gwaith amgylcheddol, ac yn y diwedd cafodd ei le yn yr RSPB yng Nghaerdydd. 

Dechreuais ddysgu’n rhan-amser ym Mhrifysgol Abertawe wrth barhau â’m hastudiaethau doethuriaethol. Dysgais gyfieithu a dehongli, datblygais raglen MA lawn, trefnais leoliadau gwaith, a sicrhau cyllid gan y Comisiwn Ewropeaidd i adeiladu ystafell ddehongli, sy’n dal i gael ei defnyddio heddiw. Dros amser, trefnais tua hanner cant o interniaethau rhyngwladol i fyfyrwyr mewn gwledydd fel Tsieina, Sbaen, a’r Unol Daleithiau. Roedd cefnogi myfyrwyr i ddod o hyd i’w llwybr yn un o rannau mwyaf gwerth chweil fy ngyrfa. 

Un o’r pethau dw i’n fwyaf balch ohono yw sefydlu Cymdeithas Iberaidd a Lladin Americanaidd Cymru, sydd bellach yn gwmni buddiant cymunedol. Ein nod yw cadw a rhannu ein treftadaeth ddiwylliannol, ein hieithoedd, a’n hunaniaethau. Dyma fy ffordd i o roi’n ôl, ac o barhau â’r gwaith o gysylltu pobl a ysbrydolwyd gyntaf gan iaith. 

Mae byw yng Nghymru wedi bod yn anrheg. Dw i’n gweld diwylliant Cymreig yn gynnes, yn agored, ac yn hawdd mynd ato. Mae’r wlad, yn enwedig Gŵyr, yn fy atgoffa o Golombia, gyda’i bryniau gwyrdd a’i deimlad o le. Mae’n teimlo’n gyfarwydd ac yn gadarnhaol. 

Wrth gwrs, dw i’n dal i methu Colombia’n fawr. Dw i’n methu fy nheulu, y cyfarfodydd dyddiol, y dathliadau a’r eiliadau tawel fel ei gilydd. Wrth dyfu i fyny, roedd gen i un ar bymtheg o gefndryd; nawr mae dwsinau ohonom dros sawl cenhedlaeth. Er bod y teulu’n ymweld yn aml, dw i’n methu bod yn rhan o fywyd bob dydd, y pethau bach sy’n cadw pobl gyda’i gilydd. 

Un o’m hatgofion gorau yn Abertawe yw’r parti cynhesu tŷ wnaethon ni ei gynnal yn 2000. Roedd y tŷ’n llawn pobl o wahanol rannau o’n bywydau. Coginiais fwyd Colombiaidd, Sbaenaidd, a Phrydeinig, ac roedd yr awyrgylch yn fy atgoffa o gartref fy mam yn Bogotá, wastad yn agored ac yn llawn chwerthin. 

O bell, rydw i wedi gwylio Colombia gyda balchder a thristwch. Dw i’n gwybod bod llawer o Golombiaid bellach yn dod i Gymru i chwilio am loches, yn ffoi rhag trais ac ansefydlogrwydd. Er nad oedd fy nhaith i’n un o alltudiaeth, dw i’n teimlo empathi dwfn drostyn nhw. Trwy fy ymchwil academaidd i farddoniaeth Affro-Lladin Americanaidd, fe ddeallais hanes cymhleth Colombia a’m treftadaeth gymysg fy hun, Sbaenaidd, frodorol ac Affricanaidd. Dw i wedi dysgu bod yn falch o’r cyfan. 

Weithiau, mae arogl neu le yn dod â Colombia yn ôl ar frys. Mae cerdded trwy Erddi Clyne weithiau’n teimlo fel bod yn ôl ar ein fferm yn yr Andes. Eto i gyd, mae Abertawe’n gartref hefyd. Doedd dim rhaid i mi ollwng gafael ar Colombia i berthyn yng Nghymru. Mewn gwirionedd, roedd dal gafael ar fy ngwreiddiau’n fy helpu i deimlo’n gadarn yma. 

Pan ymddeolais yn 2019, doeddwn i ddim yn disgwyl dechrau rhywbeth hollol newydd. Ond o grŵp bach o tua ugain o Ladin Americanaid yng Nghymru, tyfodd Isla, Iberaidd a Lladin Americanaid yng Nghymru. Heddiw, mae gennym dros 225 o aelodau o fwy nag ugain o genhedloedd, gan gynnwys llawer o bobl Gymreig. Rydyn ni wedi adeiladu nid yn unig gymuned, ond teulu. 

Wrth edrych i’r dyfodol, dw i’n breuddwydio am rywbeth parhaol: Sefydliad Diwylliannol Iberaidd a Lladin Americanaidd yma yn Abertawe. Lle i ddysgu ieithoedd, rhannu dawns a cherddoriaeth, cynnal sgyrsiau, benthyg llyfrau, a chasglu o gwmpas bwyd. Caffi bach hefyd, yn cael ei redeg gan aelodau a oedd unwaith yn gweithio ym maes lletygarwch gartref. Man ar gyfer creadigrwydd, dysgu, a chysylltiad. 

Rydyn ni eisoes yn rhedeg grŵp dawns treftadaeth, yn cyfarfod bob wythnos, ac yn cynnal prosiectau creadigol fel Harmonías, sy’n cefnogi lles trwy gelf, symudiad, a cherddoriaeth. Gyda chyllid y Loteri Genedlaethol, mae’n cynnig iachâd a mynegiant. Mae ein haelodau’n gwirfoddoli ledled y ddinas, o weithdai celf i’r Ganolfan Amgylcheddol. Dywedodd un aelod, “Mae atgyweirio yn iaith gyffredinol,” ac mae hynny’n wir. Mae sgiliau, gofal, ac urddas yn mynd y tu hwnt i eiriau. 

Rydyn ni’n cefnogi gweithwyr proffesiynol, meddygon, nyrsys, artistiaid ac beirianwyr, gan eu helpu i gadw mewn cysylltiad â’u hunaniaeth a pharatoi ar gyfer gwaith yn y dyfodol. Rydyn ni’n gofyn i bobl beth wnaethon nhw o’r blaen, beth maen nhw’n ei garu, a sut maen nhw eisiau cyfrannu. Mae gwylio pobl yn adennill hyder a phwrpas yn hynod deimladwy. 

Mae’r gwaith hwn yn ymwneud ag urddas ac etifeddiaeth. Mae’n ymwneud â ffynnu, nid dim ond goroesi, ac â chael eich gweld fel cymydog, nid fel dieithryn. 

Mae Cymru wedi rhoi caredigrwydd, undod, ac ymdeimlad o berthyn i mi. Mae Abertawe’n Ddinas Noddfa. Gallaf gerdded i’r môr mewn pymtheg munud, rhywbeth sy’n dal i deimlo’n hudolus i rywun a fagwyd ym mynyddoedd Bogotá. 

Yr hyn dw i eisiau i bobl ei ddeall yw hyn: gallwch chi berthyn yma. Gall y lle hwn ddod yn gartref. 

Fy mreuddwyd yw creu rhywbeth parhaol sy’n croesawu eraill yn yr un ffordd ag y cefais i fy nghroesawu. Efallai fy mod i wedi ymddeol, ond mae fy ngwaith ymhell o fod ar ben.