O Goed Olewydd i Wreiddiau Newydd: Hanes Noah 

Cefais fy ngeni yng nghefn gwlad gogledd-orllewin Syria, mewn pentref bach wedi’i amgylchynu gan gaeau a choed olewydd. Cefais fy magu mewn teulu o ddeg, ac mae’r tir wedi siapio pwy ydw i mewn cymaint o ffyrdd. Dysgodd cefn gwlad amynedd i mi, cysylltiad â phobl a natur, a pharch at fywyd. Dydy’r gwreiddiau hynny erioed wedi fy ngadael. 

Pan ddechreuodd y rhyfel, roeddwn i’n un ar ddeg oed. Doeddwn i ddim yn deall yn iawn pam roedd yn digwydd, dim ond ei fod yn gwneud popeth yn anniogel. Roedden ni’n symud o un pentref i’r llall, bob tro’n chwilio am rywle tawelach ac yn llai peryglus. Roedd bygythiadau’n dod o bob cyfeiriad, gan grwpiau arfog ac hefyd gan luoedd y llywodraeth yn bomio pentrefi gerllaw. Daeth ofn yn rhan o fywyd bob dydd. 

Ar ôl sawl blwyddyn o hyn, pan oeddwn i’n bymtheg oed, dechreuais gofnodi’r hyn oedd o’m cwmpas. Dechreuais dynnu lluniau a’u rhannu ar-lein. I ddechrau, roedd fel cadw dyddiadur, ffordd o gofnodi bywyd. Yna dechreuodd cyfryngau rhyngwladol ddangos diddordeb yn fy ngwaith a gofyn am ei rannu. Dywedon nhw fod yr hyn roeddwn i’n ei wneud yn bwysig. Er diogelwch, doeddwn i byth yn defnyddio fy enw go iawn. Roedd angen i mi amddiffyn fy nheulu a minnau. 

Parheais i wneud y gwaith hwn am sawl blwyddyn. Doeddwn i ddim yn meddwl amdanaf fy hun fel newyddiadurwr i ddechrau, ond dyna beth ddaethwn i. Roeddwn i’n cofnodi dioddefaint pobl, ond hefyd eu cryfder. Hyd yn oed nawr, rwy’n pendroni weithiau sut ces i’r dewrder i wneud hynny. Ond rwy’n credu bod gan bob un ohonom rywbeth y tu mewn nad ydym yn ei ddeall yn llawn. Rydym yn gwybod ei fod yn iawn. Yn y diwedd, fodd bynnag, daeth hi’n rhy beryglus. Dywedodd fy nhad fod yn rhaid i mi adael Syria. Dyna’r peth anoddaf iddo erioed ei ddweud wrtha i. 

Yn 2019, croesais i mewn i Dwrci. Ar y dechrau, roedd yn teimlo fel dechrau newydd. Dysgais Dwrcaeg, gwneuthum ffrindiau, ac astudiais sinema er mwyn parhau i weithio gyda ffilm. Ond dros amser, daeth bywyd yn anodd. Roedd miliynau o Syriaid yn Nhwrci, ac nid oedd pawb yn ein croesawu. Roedd hiliaeth yn real, ac yn raddol dechreuais deimlo nad oeddwn i’n perthyn. 

Dechreuais chwilio ar-lein am y gwledydd mwyaf croesawgar yn Ewrop. Dyna sut y darganfyddais Gymru. Doeddwn i erioed wedi clywed amdani o’r blaen, nac am yr enw nac am yr iaith. Ond roedd rhywbeth amdani’n aros gyda fi. Felly penderfynais fynd. 

Pan gyrhaeddais Gaerdydd, doedd gen i bron dim Saesneg. Roedd gweld arwyddion ffordd mewn dwy iaith yn ddryslyd. Doeddwn i ddim yn gwybod pa un i’w ddewis. Roedd y ddinas yn dawel, bron fel pentref, ac roedd hynny’n fy atgoffa o ble cefais fy magu. Ond roedd y teimlad o unigrwydd yn drwm. Doeddwn i ddim yn adnabod neb. 

Fe ddes o hyd i ardd gymunedol gerllaw. Gan ddefnyddio Google Translate, dywedais fy mod eisiau gweithio gyda nhw am ddim. Fel ceisiwr lloches, doeddwn i ddim yn cael gweithio, ond roeddwn i eisiau teimlo fy mod yn perthyn. Roeddwn i’n dod yn rheolaidd, yn dysgu ymadroddion bach fel “helo”, “sut wyt ti”, “dw i’n dod o Syria”. Roedd yn rhwystredig peidio â gallu mynegi fy hun. Gartref, bwyd yw’r ffordd rydyn ni’n dangos croeso, felly fe wnes i goginio iddyn nhw. Dyna oedd fy ffordd i o ofyn am gael fy nerbyn. Yn raddol, fe wnaethon nhw fy nghroesawu. Daeth yr ardd honno’n gymuned gyntaf i mi yng Nghymru. 

Rwyf bellach wedi byw yng Nghaerdydd ers bron i bedair blynedd. Roedd y broses lloches yn hir ac yn ansicr. Roeddwn i’n byw mewn llety wedi’i rannu gydag eraill, pobl garedig, ond doedd hi byth yn teimlo fel cartref. Er hynny, parheais i fynd ymlaen. Archwilio’r ddinas, cwrdd â phobl leol, ac ymuno â mannau cymunedol. Un lle pwysig iawn i mi oedd Canolfan Trinity, lle dysgais sut mae bywyd yn gweithio yma ac ailadeiladu fy hyder yn raddol. 

Un diwrnod, aethon ni ar daith i Fannau Brycheiniog. Doeddwn i ddim yn gallu ynganu’r enw bryd hynny, ond rwy’n cofio’r cymoedd a’r llonyddwch. Wrth sefyll ymhlith y bryniau, teimlais heddwch am y tro cyntaf ers blynyddoedd. Cefais fy magu’n agos at y ddaear, ac roedd y dirwedd honno’n siarad â fi. 

Pan fyddaf yn meddwl am Syria, rwy’n meddwl am goed olewydd. Maen nhw’n gryf, bob amser yn wyrdd, yn goroesi gaeafau oer a hafau llosg. Rwy’n eu colli’n fawr. Unwaith yng Nghaerdydd, fe wnes i ddod o hyd i goeden olewydd mewn gardd ffrind oedd wedi’i hesgeuluso. Dechreuais ofalu amdani. Gwnaeth y weithred fach honno i mi deimlo’n wreiddiedig eto. 

Mae dadleoli yn eich newid. Roedd adegau pan deimlais yn ddiymadferth, yn cael fy nhrin fel llai na dyn gan smyglwyr a dieithriaid. Mae’r teimlad hwnnw’n aros gyda chi. Ond mae gwydnwch yn aros hefyd. 

Yn ddiweddar, fe wnes i greu ffilm fer o’r enw Crossing Frontiers. Mae’n archwilio dadleoli a ffiniau, a’r gwrthgyferbyniad rhwng croesiadau peryglus a theithiau syml, fel teithio’n rhydd ar y trên rhwng Cymru a Lloegr. Mae’r cyferbyniad hwnnw’n dal i’m symud yn ddwfn. 

Mae fy mreuddwyd yn syml. Rwyf eisiau parhau i wneud ffilmiau. Rwyf eisiau adrodd straeon am ryfel, mudo, a dynoliaeth yn onest. Mae gormod o straeon am bobl fel fi yn cael eu hadrodd gan eraill, ac yn aml yn anghywir. Rwyf eisiau eu hadrodd fy hun. 

Rwyf eisiau i bobl fy ngweld fel bod dynol, nid dim ond fel ffoadur neu fel ysbrydoliaeth. Rwy’n un stori ymhlith miliynau. Nid yw mudo yn rhywbeth newydd. Dyna sut mae’r byd wedi tyfu a goroesi erioed. Rydym i gyd yn dod o symudiad. 

Heddiw, rwy’n galw Cymru yn gartref. Nid am imi gael fy ngeni yma, ond am fy mod wedi adeiladu rhywbeth yma. Cyfeillgarwch. Heddwch. Pwrpas.