Ail dâp o gyfweliad gyda'r cyn-filwr Rhyfel Mawr (Rhyfel Byd Cyntaf) Gwilym Blair Williams, a aned ym 1892, gan David Mathias. Wedi'i recordio yn 1982.

Mae'r cyfweliad hwn yn dal atgofion byw Gwilym Blair o fywyd dechrau'r 20fed ganrif a'i wasanaeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Atgofion o dramiau ceffylau a bywyd teuluol yn Llanelli, gan gynnwys gwaith ei dad yn y diwydiannau tunplat a masnachu ceffylau, ac gwaith ef a’I brawd yn magu trotwyr a meirch.

Mae Blair yn trafod ymuno â'r fyddin ym 1914, cyfathrebu yn ystod y rhyfel, a sensoriaeth, gan nodi rôl yr iaith Gymraeg.

Trafodai bragdai Cymru, gyda ffocws penodol ar fragdai Llanelli ac yn gwneud sylwadau ar eu hanes. Mae Blair hefyd disgrifio Llanelli fel y mae'n ei gofio ac yn myfyrio ar y newidiadau a welwyd yn yr 20fed ganrif a'r dirywiad mewn diwydiannau.

Mae disgrifiad manwl o fywyd yn y ffosydd: ei drefn ddyddiol, ymosodiadau nwy, coginio, dyletswyddau, blinder, a chreulondeb Brwydr Coed Mametz, lle dioddefodd ei uned golledion enfawr. Mae'n myfyrio ar effaith seicolegol ymladd a'r hiwmor a helpodd i gynnal morâl.

Mae'r cyfweliad hefyd yn ymdrin â myfyrdodau ar ôl y rhyfel, gwahaniaethau medalau, newidiadau trefol yn Llanelli, ei gyfnod yn cael ei letya yn Llandudno a meddyliau Blair ar hunaniaeth a chofio.

[Oherwydd ansawdd y recordiadau gwreiddiol, a wnaed yn wreiddiol ar recordwyr caset cludadwy yn y 1980au, mae'r recordiad hwn wedi'i brosesu'n helaeth i wella'r lleisiau a gipiwyd. Mewn rhai achosion, mae'r wybodaeth yn annealladwy. Gallwch gyfeirio at y Trawsgrifiad Llawn o'r recordiad i ategu'r profiad gwrando.]

Ochr 1

00:00:04 – 00:00:46: tramiau ceffylau cyn y Rhyfel Byd Cyntaf yn Llanelli.
00:00:53 – 00:01:10: Clwb Rygbi Llanelli
00:01:10 – 00:02:55: Gwaith y tad yn y gwaith tunplat
00:02:55 – 00:05:28: Merlen a thrap; y tad yn hyfforddi merlod ar gyfer gwaith mwyngloddio
00:05:28 – 00:07:03: Bridio ceffylau trot; rasio yn Nyffryn Clun 1913–14.
00:07:03 – 00:09:56: Gwirfoddoli ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf. Ymuno ym 1914 – yr effaith ar ei fam.
00:09:56 – 00:12:02: Llythyrau a pharseli o'r cartref. Senso llythyrau; defnydd y Gymraeg
00:12:02 – 00:12:38: Hanesion o'r Ail Ryfel Byd: roedd pobl leol yn camgymryd milwyr oedd yn siarad Cymraeg am Almaenwyr.
00:12:38 – 00:15:38: Sylwadau ar hunaniaeth Gymreig a Cheltaidd
00:15:38 – 00:16:54: Bragdai Cymru, sylwadau ar eu hanes.
00:16:54 – 00:18:54: Bonedd lleol (y Cyrnol Buckley a Neville); gwaith i gyn-filwyr.
00:18:54 – 00:21:13: Dirywiad diwydiant dur Llanelli.
00:21:13 – 00:22:23: Cocos Cydweli.
00:22:23 – 00:24:24: Cacennau cri yn ystod y rhyfel.
00:24:24 – 00:30:53: Llanelli cyn y Rhyfel Byd Cyntaf a newidiadau yn yr 20fed ganrif
00:30:53 – 00:31:47: enwau siroedd modern fel Dyfed.

Ochr 2

00:32:00 – 00:32:22: ‘Hen Jack’ cyn-gapten hoci
00:32:22 – 00:32:59: Adnabod milwyr â chyfenwau cyffredin, ‘Williams 87’.
00:33:01 – 00:34:20: Medalau’r Rhyfel Byd Cyntaf, gan gynnwys Seren 1914 a roddwyd i’r Hen Ddirmygwyr.
00:34:39 – 00:36:05: Dognau rym ar y rheng flaen
00:36:06 – 00:37:39: Bywyd yn y ffosydd: coginio gyda than
00:37:55 – 00:38:38: Dyletswyddau arferol y ffosydd
00:38:38 – 00:41:14: Coedwig Mametz: symud ymlaen cychwynnol
00:41:14 – 00:41:41: Coedwig Mametz: ymosodiad rhyddfrydig.
00:41:41 – 00:42:39: Coedwig Mametz: colledion ac anhrefn y frwydr
00:42:39 – 00:43:24: Coedwig Mametz: ar ôl y frwydr, ofn gwrthymosodiad.
00:43:24 – 00:44:21: Coedwig Mametz: ymladd y tu mewn i'r goedwig.
00:44:21 – 00:44:32: Coed Mametz: adfer cyrff.
00:45:17 – 00:46:49: Disgrifiad o swyddog gorchymyn ecsentrig
00:46:49 – 00:49:02: Swyddogion cydweithwyr
00:49:02 – 00:49:15: Saeson yn gwasanaethu mewn unedau Cymreig.
00:49:25 – 00:49:39: Llety yn Llandudno
00:49:55 – 00:52:00: Llandudno; mynychu cyngherddau, sylwadau ar John Barbirolli
00:52:53 – 00:53:25: Lluniau amser rhyfel
00:54:17 – 00:54:57: Ymchwil Mathias i'r Rhyfel Byd Cyntaf
00:54:57 – 00:56:08: Teimladau milwyr tuag at ryfel yr 'annifyrrwch'
00:56:08 – 00:56:53: Agwedd milwyr at ymdopi
00:56:53 – 00:58:59: Sylwadau ar hanesion anafiadau a marwolaethau nad ydynt yn rhan o frwydro o ganlyniad i donnau sioc.
00:58:59 – 01:00:26: Cymharu bywyd ffosydd y Rhyfel Byd Cyntaf ag Anzio yn yr Ail Ryfel Byd
01:00:26 – 01:01:04: Ypres dan fowldiau cyson; Cornel Tân Uffern.
01:01:04 – 01:02:17: Rheoleidd-dra a thactegau bomio’r Almaenwyr.
01:02:17 – 01:02:59: Manwl gywirdeb a rheoleidd-dra tân gynnau peiriant yr Almaenwyr.