Lede
Mae Dydd Gŵyl Dewi’n fater cyhoeddus mawr i Gymry ledled y byd heddiw, ond nid felly roedd hi bob amser.

Stori
traddodiad cymharol ddiweddar yw dathlu’r ŵyl. Tipyn o syndod o bosibl yw deall mai yn Llundain ar ddechrau'r ddeunawfed ganrif y dechreuodd yr arfer o gynnal dathliad gwladgarol ar ddydd gŵyl Dewi. Yno, rydyn ni’n gwybod bod Cymdeithas Anrhydeddus a Theyrngar yr Hen Frythoniaid yn cynnal gorymdeithiau blynyddol drwy'r ddinas gyda llawer o rwysg a ffanffer fel arddangosfa gyhoeddus o wladgarwch y Cymry. Ar ôl yr orymdaith, byddai aelodau'r gymdeithas yn ymgynnull i wledda tan yn hwyr y nos ac yn codi llawer llwncdestun, nid yn unig i anrhydeddu Cymru a Dewi, ond hefyd y brenin. Erbyn dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yr arfer hwn o wledda gwladgarol hefyd wedi cydio yng Nghaergybi lle byddai boneddigion lleol yn ymgynnull yn flynyddol yn nhafarn y King’s Head, a oedd yn gweithredu ar y pryd fel Swyddfa’r Ecséis hefyd.

Ym 1829, rhoddodd y North Wales Chronicle and General Advertiser ddisgrifiad manylach o ddathliadau Caergybi a drefnwyd gan y Gymdeithas Erlyn Ffeloniaid. Nid dyma'r tro cyntaf i'r Gymdeithas gynnal gwledd yn nhafarn y King’s Head i anrhydeddu nawddsant Cymru, ond mae'r adroddiad yn nodi bod dathliadau'r flwyddyn honno wedi'u cynnal 'with more than usual conviviality'. Er bod y Capten Morris M. Goddard wedi creu anawsterau i’r gymdeithas drwy ymddiswyddo fel cadeirydd ar yr unfed awr ar ddeg, dyma Edmund Roberts, Ysw. yn camu ymlaen i lywyddu dros y seremoni o flaen cynulleidfa doreithiog ar y noson.

Mae’r erthygl yn mynd ymlaen i ganmol safon y cinio, er ei bod yn dal yn aneglur a oedd saig genedlaethol Cymru – cawl – ar y fwydlen ai peidio. Yn hytrach, mae'r gohebydd yn manylu'n am y nifer fawr o lwncdestunau amrywiol a godwyd yn ystod y noson. Roedd y testunau’n cynnwys Dewi Sant yn naturiol, ond hefyd y Brenin William IV, sawl aelod o'r bendefigaeth, yn ogystal â boneddigion lleol fel Henry Paget, Ardalydd Cyntaf Ynys Môn, a Stanleys Penrhos. Cafodd gwydrau eu codi hefyd i anrhydeddu Dug Wellington a Robert Peel ond, er siom y gohebydd, cafodd y gwesteion eu taro’n sydyn gan ffit pesychu ar y cyd. Yn bwysicaf oll, fodd bynnag, yfodd y parti i iechyd eu gwesteiwyr blynyddol, Mary Parry ac Edward, perchennog tafarn y King’s Head a'i mab.

Nid yfed a bwyta yn unig oedd y dathliadau hyn: roedden nhw hefyd yn cynnwys un arall o hoff ddifyrion y Cymry: adrodd barddoniaeth. Rywbryd yn ystod y noson, cyflwynodd bardd Saesneg lleol o’r enw John Bates ei gyfraniad blynyddol diweddaraf i'r dathliadau ar ffurf cerdd o fawl i'r nawddsant a'r wlad:

Hail! first of March – to Britons dear,
Be this thine own – thy native lay;
First, fairest, happiest of the year,
Art thou, divine Saint David’s Day.

Tua chanol nos, daeth y dathlu i ben o’r diwedd a’r gloddestwyr i gyd 'highly delighted with their entertainment, and the occasion which brought so many good friends together'.

Tamaid hanesyddol
- Mae’n ymddangos bod yr King's Head Inn yn Market Streed wedi'i ddymchwel rywbryd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, felly does dim modd nodi’r union leoliad.