Roedd presenoldeb y Rhufeiniaid yng Nghymru wedi'i ddogfennu mewn llawlyfr Rhufeinig o'r 3edd ganrif. Wrth sôn am gaer o’r enw Nidum, dywedir ei bod wedi’i lleoli rhywle ar hyd y ffordd arfordirol Rufeinig, ‘Via Julia Martima’ a leolir hanner ffordd rhwng Bovium, (Y Bont-faen) a Leucernum, (Llwchwr).
Roedd y ffordd hon wedi'i nodi gan gyfres o gaerau, bob un diwrnod o gerdded oddi wrth ei gilydd. Roedd un yng Nghaerdydd, y Bont-faen, Castell-nedd a Chasllwchwr a oedd yn ddwfn yn y diriogaeth Silwraidd frodorol yn gorchuddio Morgannwg a Gwent i gyd.
Ym 1948 dechreuodd gweithwyr gloddio ffosydd ar gyfer carthffosydd stad o dai newydd ar hyd Heol Abaty Nedd ar ochr orllewinol afon Nedd. Daeth y gwaith i ben yn sydyn pan ddechreuodd strwythurau carreg dyn ymddangos yn y ffosydd. Dilynodd cloddiad archeolegol ar raddfa lawn. Mae'r arteffactau a'r strwythurau a ddatgelwyd yn ystod cloddiadau niferus ers hynny yn datgelu hanes y gaer ategol, ei galwedigaethau niferus a bywydau'r dynion a fu'n byw yno am dros 250 o flynyddoedd.

Dyma rai o’r casgliad yn unig:

1. Cloddiwyd fflangell gyfan o lestri llwyd ym 1988. Mae'n debyg bod y fflans wedi'i thaflu ar ôl iddo gael ei wneud gan fod ganddo dwll ffrwydro o'i danio.

2. Bicer graddfa wedi'i blygu yn ôl pob tebyg o Ddyffryn Nene.
Canol i Ddiwedd y 3edd Ganrif Wedi'i darganfod yn Nhwr-y-Felin, Caer Rufeinig (Nidum) ym 1985 gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Morgannwg Gwent. Roedd dyffryn Nene isaf (Water Newton yn Swydd Gaergrawnt) yn ganolfan bwysig ar gyfer gweithgynhyrchu crochenwaith ym Mhrydain Rufeinig.

3. Bollt catapult o Nidum, Caer Ategol Rufeinig. Taniodd magnelau Rhufeinig saethau trwm wedi’u gwneud o bren gyda phen haearn o gatapwlt neu ‘ballista’.

4. Fferwl
Mae'r ffurwl neu gap staff hwn wedi'i wneud o haearn, yn ôl pob tebyg o ffon. Cast gwag gyda muzzle hirfain hirfain, a adnabuwyd yn wreiddiol fel esgid haearn ar gyfer cydbwyso gwaywffon ceffyl mewn safle llorweddol a ddarganfuwyd yn ystod cloddiadau yng Nghaer Rufeinig Nidum ym 1985.

5. Ffibwla: Darnau o froetshis efydd a elwir yn ffibwla. Roedd y rhain fel pinnau diogelwch mawr a ddefnyddiwyd i glymu dillad. Mae gan yr enghraifft yn y canol wyneb cast yn y metel, addurniadol yn ogystal â swyddogaethol.

6. Drych Llaw Rhufeinig: Darganfuwyd y darn hwn o ddrych llaw Rhufeinig yn ystod cloddiadau ar safle Nidum, y Gaer Filwrol Rufeinig.

7. Hobnails. Byddai’r stydiau hyn wedi cael eu tapio i wadn sandal milwr i atal gwisgo’r lledr.

8. Modrwy Intaglio
Modrwy efydd sy'n cynnwys mewnosod chalcedony llwyd yn darlunio rhyfelwr gyda helmed.

9. Gleiniau Melon. Gwydr glas a faience (ceramig gyda gwydredd). Byddai'r gleiniau hyn wedi'u gwisgo fel mwclis. Maent i'w cael mewn llawer o safleoedd milwrol Rhufeinig a byddent wedi cael eu gwisgo gan y milwyr. Awgrymir efallai eu bod wedi dynodi statws, neu fel rhan o ddiwylliant milwrol Rhufeinig (efallai yn cyfateb i'r tag ci?).

10. Rhan o Boss Tarian
Darganfyddwyd darn wedi'i godi â metel yng nghanol y darian i wyro chwythu oddi arno.

11. Pen gwaywffon. Wedi’i darganfod yn ystod cloddiadau yn Nidum, y Gaer Filwrol Ategol Rufeinig yng Nghastell-nedd ym 1985.

12. Ffiguryn Venus. Ffigyrîn pibglai gwyn o Venus, a gynhyrchwyd yng Ngâl Canolog. Fe'i canfyddir fel arfer ar safleoedd sifil, dywedir bod ffigwr Venus yn arwydd cariad. Tua 8cm o hyd.