Nodweddion cyffredinol

<p>Enghraifft arall o'r Wenhwyseg, iaith Dwyrain Morgannwg yw tafodiaith Mrs Williams: fel Richard Griffith Thomas yn Llangynwyd, mae'r <strong>&aelig; </strong> fain ganddi, mae'n caledu cytseiniaid, ac mae'n swnio'r a yn sillaf olaf ddiacen geiriau. </p>
<p>Fodd bynnag, yr hyn sydd yn hynod am iaith Mrs Williams yw bod yr <strong>u</strong> 'ogleddol' yn rhan amlwg o'i hacen. Ceir y sain mewn nifer fawr o eiriau, e.e. <strong>ry dwym, cymysgu, dwy, llwy, twym</strong>. </p>
<p>Mae <strong>u</strong> i'w chlywed mewn ardal yn y De sydd yn cynnwys pentrefi Glynogwr, Y Coety, Pen-coed, a Llanharan yng nghyffiniau Pen-y-bont ar Ogwr yng Nghanol Morgannwg. Er bod nifer fawr o siaradwyr yr iaith yn yr ardal hon heddiw, mewnddyfodiaid neu (gyn-)ddisgyblion ysgolion Cymraeg yw'r rhan fwyaf ohonynt; prin iawn yw siaradwyr y dafodiaith wreiddiol. Pan oedd yr iaith yn ei bri yn y cy!ch un o'r nodweddion amlwg arni a'i gwn&acirc;i yn wahanol iawn i eiddo'r gweddill o'r De oedd bod llawer o bobl yn defnyddio u debyg iawn i sain y Gogledd. Yr oedd yr ardal hon, felly, yn greirfan seinegol. </p>

Y recordiad

Ond y... down i ddim gallu nuthur menyn, odd yn nilo i ry dwym. Man nw nawr. Wi'n goffod, dwi'n ffaelu'n glir a myn' mlân â'r y... /gweu/ gwau achos man nilo i mor dwym. Ond own i'n lîco nuthur ciaws yn 'y ngalon. O...

Wel nawrte, ffor' och chi'n neud caws, gwedwch wrtho i nawrte.  Godro'r daelig; yn gynta a allws y... mynd â'r llâth i miwn i'r y... fel cecin fawr odd 'no. A gwoshban faw[r]... o, 'na beth oen ni'n 'i gialw 'i - woshban fawr o zinc 'no.  Allws llâth i miwn 'no, a wetiny doti cwrd... cwrdab yndo fa. A wetiny oen ni'n giwro fo.

Ffor' och chi'n giwro fe? 

Llian. Llian drosto fo. A dwy ffon. Nâg;, odd rwpath wedi neud gintyn nw at y pwrpos, dros y woshban a doti llian drosto. Wetiny aros. Wi ddim cofio am bw faint nor. Duws, duws, ma blynydda 'ddar 'ny. Ag, wetiny oen ni'n 'i... odd peth gintyn nw at 'i gymysgu fo. Wetiny oen ni'n... atal a sefyll.

Beth, beth odd y peth 'ma at i gymysgu fe? 

Wel, fel mâth o lwy fawr bren. Rownd. A wetiny oen ni'n dyfiddo'r... Wi'n cofio'n Granny yn ishta lor acha ciatar a doti... ag odd hi'n gallu dyfiddo. Odd 'i'n lico nuthur 'ny. Allws y maidd i woshban arall.

Ffor' odd 'i'n gneud 'ny 'te? Odd 'na dwli yn y badell 'ma?  Nâgodd. Gwnnu fa o... y... Beth odd ginti nor? Sgi&aelig;l wi'n cretu odd 'i'n 'i gialw 'i. Ma gin i ryw gof. Odych chi w' clŵad y gair 'na? 'Der â'r sgiâl 'na i fi,' wetsa 'i. Ag y...

Dyfiddo'r... y...  Y... y ciaws. Wetiny atal a sefyll, y... Cwnnu'r woshban lan dipyn bach, a [do]ti a yn rochor lle bo'r y... y sudd yn dod mâs ry rwydd. On nw'n barticular iawn. O, odd shŵr bo' ciaws gora'n y byd 'no.

Odd raid bod y sudd yno, odd e?  Wel, chi'n gwpod, pido wasgu fa ry gynnar. Pido roi...

Odd 'ny'n bwysig?  Odd. O, odd.

Os gwasgech chi fe'n ry ginnar beth odd yn...  Wel odd y dioni'n dod m&aelig;s og e. Ormodd og e. O, oen nw'n barticular iawn. Dyr, diar, diar!

Wel nawr, bob pryd och chi'n neud y caws 'te wedyn?  O, ar ôl iddo fa... 'swch nawr... sefyll am getyn, odd isha wetiny 'i frwo fa i'r cowstall. Chi'n gwel'. Wi'm c[r]etu bo' cowstall iddi giâl nor! [Chwerthin.] Fe fu un gin i, a fu... gorffod i fi frwo fa lan. Odd y clawr a chwbwl yn llawn o... chi'n gwpod, wedi darfod, wedi myn'. Ag.. .y... llian gwyn nor ar y cowstall, a wetiny brwo'r ciaws miwn iddo. A [do]ti halan fel oeddach chi'n 'i... moyn. Llanw'r cawstall. A giatal 'wnnw sefyll wetiny am... am noswith wi'n cretu. Odd ddim ryw... o... deg... deg o warthag odd 'no wi'n cretu. Ddim lle mawr chi'n gwel'. Nâgodd. Ond odd a'n le cyffwrdus iawn. Dim un fuss. Dim drifo dim 'no. Nâgodd. /'Na fe./ Cyffwrdus iawn.

Wel nawr, bob pryd och chi'n neud caws? Bob nos, ne pob bore, ne pryd? Ne bob douddydd?  0... bob bora. /Bob bora./ Ia, llâth y nos a'r llâth y bora gyda'i gilydd.

Wel odd raid 'chi dwymo ll&acirc;th y nos wedyn, odd e? Odd, odd. Witha. Witha fysin ni'n nuthur 'ny a witha ciaws llefrith oen ni'n 'i alw fa.

Wel nawrte, beth yw caws llefrith?  Wel, all fresh milk, chi'n gwpod. 

Nodiadau

</h3> <p><strong>l&icirc;co </strong><br /> Sylwer ar yr &icirc; yn y ffurf hon; amrywiadau eraill yw <strong>lico</strong> (gydag i fer), <strong>lwco, lyco</strong>, a <strong>leicio</strong>. Anaml y clywir <strong>hoffi</strong> yn y tafodieithoedd. </p> <p><strong>nuthur</strong><br /> Ymddengys fod y ffurf wedi ei chadw mewn pocedi bychain yn y De gan rai siaradwyr yn unig.</p> <p><strong> (g) woshban 'padell fawr' </strong><br /> Y ffurf luosog yw <strong>woshbenni</strong>. </p> <p><strong>cwrdab</strong> 'cyweirdeb' <br /> Rhan o stumog y llo a gedwid ar gyfer troi llefrith yn gaws. Pan ddechreuwyd marchnata cyweirdeb mewn ffurf hwylusach disodlwyd y gair Cymraeg gan y Saesneg <em>rennet</em>. </p> <p><strong>ciwro</strong> 'to cover' <br /> Y mae ffurf y gair yn awgrymu nad benthyciad diweddar mohono. Geiriau mewn ardaloedd eraill sydd yn arddangos y cyfnewid <em>f/w</em> yw <strong>cawod</strong> a <strong>cafod, tywod</strong> a <strong>tyfod</strong>, a <strong>falle</strong> a w<strong>alle</strong> 'efallai'. Gweler hefyd <strong>brwo</strong>. </p> <p><strong>fo</strong> 'ef' <br /> Ffurf arferol dwyrain Morgannwg ar y rhagenw hwn yw <strong> (f)a</strong>, ffurf ddiacen ar <strong> (f)e</strong>, y ffurf acennog. Cymharer y parau canlynol: <ul> <li><strong>'i daro fa</strong> 'ei daro' ond </li> <li><strong>'i daro fe</strong> 'ei daro <em>ef</em>. </li> <li><strong>'i ben a</strong> 'ei ben' </li> <li><strong>'i ben e</strong> 'ei ben <em>ef</em> </li> </ul> <p>Er bod <strong>fo</strong> yn iaith Mrs Williams yn swnio'n debyg i <strong>fo</strong> y Gogledd, nid yr un yw eu tarddiad. O ef&ocirc; y cafwyd <strong>fo</strong> y Gogledd; o <strong>efe</strong> y daeth <strong>fe</strong> y De. Amrywiad ar y ffurf olaf sydd gennym yng Nglynogwr. </p> <p>Troes <strong> (f)e</strong> yn <strong> (f)a</strong> yn nwyrain Morgannwg o dan yr un amodau yn union ag yr aeth <strong>e</strong> yn <strong>a</strong> yn y sillaf olaf. </p> <blockquote> <strong>lle</strong> 'lIe' ond <strong>unlla</strong> 'unlle'<br /> <strong>tre</strong> 'tref' ond <strong>cartra</strong> 'cartref' </blockquote> <p>Fel y gwelir, mewn sillafau <em>diacen</em> y ceir <strong>a</strong> yn hytrach nag <strong>e</strong> yn yr enghreifftiau hyn, a ffurf ddiacen yw <strong> (f)a</strong> hithau. O dan ddylanwad yr f y datblygodd <strong>fo</strong> yng Nglynogwr yn yr un modd ag yr aeth <strong>afal</strong> yn <strong>afol </strong>mewn rhannau o'r Gogledd a Dyfed. </p> <p><strong>dyfiddo</strong> 'difeiddio' <br /> Term technegol wrth wneud caws, yn cyfeirio at wasgu'r maidd o'r colfran. Yr elfennau yw'r <strong>di-</strong> negyddol (a welir mewn geiriau fel <strong>di-fai, di-flas, a disynnwy</strong>r) + <strong>maidd</strong> + terfyniad berfenwol.</p> <p><strong><em>Granny</em></strong> <br /> Sylwer ar y gair benthyg yma. Erbyn heddiw clywir <strong>gu</strong> a <strong>gua </strong> (ffurfiau anwes ar 'mam-gu') yn gyffredin yn y de-ddwyrain gan y di-Gymraeg! </p> <p><strong>sgi&aelig;l </strong><br /> Math o soser denau, o bren masarn, a thyllau yn y gwaelod ar gyfer codi'r hufen oddi ar wyneb y Ilefrith. Byddid yn arllwys y llefrith i bedyll a'i adael am o Ieiaf ddeuddeng awr i hufennu. Termau eraill am yr un gwrthrych yw <strong>hiddyl </strong> (Morgannwg), <strong>llior</strong> (Brycheiniog), <strong>sleten </strong> (y De-orllewin), a <strong>sgimar</strong> (y Gogledd). </p> <p><strong>rhwydd</strong> 'cyflym' </p> <p><strong>am getyn</strong> 'am ychydig' <br /> Yr un gair yw hwn &acirc;'r un a ddefnyddir am bib ysmygu. Sylwer ar ddatblygiad yr ystyr: <ol> <li>'darn, rhan' </li> <li>'darn o amser, rhywbeth byr' (sef yr ystyr yma) </li> <li>'pib glai a chanddi goes fer' (a geir yng nghanol Morgannwg) </li> <li> 'pib' (yn gyffredinol) (yn y Gogledd) </li> </ol> <p>Yr oedd <strong>mynd m&aelig;s am getyn</strong> yn ddywediad ffodus o amwys i w&#375;r Llangynwyd nad oedd eu gwragedd yn cymeradwyo ysmygu! </p> <p><strong>brwo</strong> <br /> 'Torri'n f&acirc;n' yw ystyr y berfenw hwn; 'clwyfo' yw ystyr ffurf gyfatebol y Gogledd, sef <strong>brifo</strong>. Diau mai yn sg&icirc;l y torri croen sydd yn aml yn rhan o glwyfo y datblygodd <strong>brifo</strong> ei ystyr bresennol. Am y cyfnewid <strong>w/f </strong>gweler ciwro uchod. </p> <p><strong>cawstal</strong>l 'cawsellt, cawslestr' <br /> Llestr crwn o bren masarn, rhwng chwech a deunaw modfedd ar draws; yr oedd tyllau yn y gwaelod a chlawr pren arno. Fe'i llenwid &acirc; chaws m&acirc;n a'i roi o dan bwysau; byddai'r maidd yn cael ei wasgu o'r caws a'r cosyn yn caledu.</p> <p><strong>iddi</strong> 'i'w' <br /> Sain a dyfodd er mwyn cadw'r ddwy i ar wah&acirc;n yw'r <strong>dd</strong> 'lusg' yn y ffurf hon; mae defnyddio <strong>dd </strong>yn y modd hwn yn debyg iawn, felly, i ddull rhai mathau o Saesneg o roi <strong>r</strong> rhwng Ilafariaid mewn ITurfiau fel <em>law-r-and order</em>. Ceir yr <strong>dd</strong> lusg mewn rhannau helaeth o'r De, nid yn unig yn y cyfumad hwn, ond hefyd rhwng llafariad neu ddeusain ac<strong> i</strong> 'hi', e.e </p> <blockquote> <strong>Gwedwch wthtiddi</strong> 'Dywedwch wrthi hi' <br /> <strong>Le maeddi? </strong> 'Ymhle mae hi?' <br /> <strong>Fwrestiddi? </strong> 'A fwriaist ti hi?' <br /> </blockquote> <p><strong>darfod</strong> 'gorffen' <br /> 'Dod i derfyn ei oes' yw'r ystyr sydd i <strong>darfod</strong> yma; <strong>cwplo</strong> a ddefnyddir am orffen gweithred. </p> <p><strong>noswith</strong> 'noswaith' <br /> <strong>Erill</strong> 'eraill' a <strong>hunin</strong> hunain yw'r unig eiriau sydd yn cynnwys <strong>i</strong> yn y sillaf olaf drwy'r rhan fwyaf o'r wlad yn hytrach na'r <strong>ai</strong> saionol. Yn nwyrain Morgannwg gall <strong>i </strong>yn y sillaf olaf gyfateb hefyd i <strong>e </strong>yr iaith safonol mewn nifer fawr o eiriau, e.e. </p> <ul> <li><strong>darllin</strong> 'darllen'</li> <li><strong>dishglid</strong> 'dysglaid' </li> <li><strong>merchid</strong> 'merched' </li> <li><strong>dwywith</strong> 'dwywaith' </li> <li><strong>ychin</strong> 'ychen' </li> <li><strong>unwith</strong> 'unwaith' </li> </ul> <p>Ceir enghraifft o <strong>noswith</strong> hefyd yn y darn o'r Rhos. </p> <p><strong>gwarthag</strong> 'da godro' <br /> Mae <strong>da</strong> yn yr ardal hon yn cyfeirio at yr anifeiliaid hyn yn ogystal ag at y rhai na ellir eu godro fel y lloi, a'r creaduriaid sydd heb ddechrau magu. </p> <p><strong>drifo</strong> 'rhuthro' <br /> Y duedd i blant heddiw yw cysylltu <strong>gyrru</strong> &acirc; cheir, ond ystyr gyffredin i <strong>gyrru</strong> yn y De yw 'rhuthro'; ceir yr un ystyron i'r Saesneg <em>drive</em>. </p> <p><strong>llefrith</strong> 'yr hylif yn gyfan, heb ei drin' </p>