Cyn i Nant Gwrtheyrn ei drawsnewid o ganlyniad ymgyrch Dr Carl Clowes roedd hanes y pentref fel canolbwynt chwarela yn mynd yn ol i 1861. Dyma gasgliad o eitemau o'r cyfnodau hynny yn dangos y pentref o’i gyfnod fel pentref chwarel prysur i bentref diffaith.