Gan: Serah Trenholme, Nefyn

Yn ôl Mrs Serah Trenholme, 'mi fydda 'na hen ddywediad' fod pysgotwyr Nefyn un tro wedi dal cymaint o bennog fel y bu raid eu 'rhoid nhw ar y ceua i wneud tail, eu taenu nhw hyd y ceua - Penrallt (Pen yr Allt on nhw'n galw pen y môr), a cheson nhw byth gymaint o helfa wedyn ar ôl hynny.' Gofynnais pam. A dyma'i hateb. 'Wel, meddwl ydw i eu bod nhw wedi pechu yn erbyn y Bod Mawr oherwydd eu bod nhw wedi'u taflud nhw, yn lle'u rhoid nhw i fyta i bobol ... Toedd y pum torth a'r ddau bysgodyn oedd Iesu Grist yn rannu ersdalwm i'r dorf yn werth eu cael, yndôn?'

Roedd Serah Trenholme wrth ei bodd yn actio ar lwyfan, a chofiai wisgo fel pysgotwr a chanu ar yr alaw 'Caller Herrings' eiriau a gyfieithwyd i'r Gymraeg o hen gân Albanaidd.

Prynwch Benwaig Nefyn,

Ni fu eu bath am dorri newyn,

Prynwch Benwaig Nefyn

Newydd ddod o'r môr.

A chwi bob un yn cysgu'n dawel,

Heb un sôn am fôr nac awel,

Wrthi roeddyn ni heb gysgod

Ar y môr yn hela'r pysgod.

Prynwch ... (ailadrodd y pedair llinell gyntaf)

Ond os actio pysgota a wnâi'r chwaer, pysgota'n go iawn y byddai ei brodyr, neu helpu pysgotwyr eraill. 'Duwc annwyl! fydda'r hogia yn dwad â llond sach o benwaig adra.' Bryd hynny byddai eu mam yn eu

'rhoid nhw mewn picl ... rhesiad o benwaig wedi'u llnau oddi mewn iddyn nhw gynta a torri'u penna nhw, os liciach chi. A wedyn tunelliad [taenelliad] o halan, a pennog ar ben hwnnw wedyn nes bydda nhw wedi llenwi'r casgia efo nhw. Ac felly bydden nhw yn cael pennog hallt at y geua.

A fydda rhai pobol yn neud pennog coch. On nhw'n llosgi rhedyn i fyny'n y simdda ac yn hongian y penwaig. Dwi'n cofio un yn gwneud hynny yn Y Fron pen on i'n hogan bach. Fyddwn i wrth fy modd yn cael mynd yno i fusnesu, fath â fydd plant.'

Nid penwaig oedd yr unig bysgod i'w dal ym Mae Nefyn! A dyma bwt o gân am anturiaethau rhai o bysgotwyr a chymeriadau'r fro i brofi hynny. Cyfeiriad sydd ynddi at ddal 'ci môr', pysgodyn mawr sy'n perthyn i deulu'r siarc. Cenid y gân ar yr alaw adnabyddus a adwaenir fel 'Hob y Deri Dando', 'Hob y Derri Danno', a 'Siân Fwyn'.

Huw Jac Huws a Guto'r Felin,

       Hob y deri dando,

Ddaliodd siarc ar gamlas Nefyn,

       Dyna ganu eto.

'John Snob Jones' oedd yno'n ffrisgi,

       O'r fwyn Siân,

Â'i dop côt a'i botel wisgi.

Siân fwyn, a ddoi di i'r llwyn

I seinio'n fwyngu, Siani bach fwyn?

Siân fwyn, a ddoi di i'r llwyn

I seinio'n fwyngu, Siani bach fwyn?

At Tomos Dafis, 'Twm Nain', nid at 'John Snob Jones', y cyfeiria'r bumed a'r seithfed linell yn y fersiwn ddiddorol a glywodd Gwilym Evans:

Tomos Dafis a'i gasag dena,

       O'r fwyn Siân,

Ddaeth yn fore i'w gasglu adra ...

Soniodd hefyd fel y bu'r siarc (a oedd rhwng deuddeg a phymtheg troedfedd o hyd) yn cael ei arddangos ar draeth Nefyn am rai dyddiau nes yr aeth i ddrewi.

Tâp: AWC 4637. Recordiwyd 23.vi.1975, gan Robin Gwyndaf.
AWC 1983. Recordiwyd: 23.iii.1976.
Llsg.: AWC 2186/15.
Siaradwraig: Serah Trenholme (1887-1980), sir Gaernarfon.
Ganed: 10.iv.1887 yn Ddôr Ddu, Nefyn.
Gwaith: cyn priodi bu'n gweini. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n brif swyddog gyda'r Groes Goch.
Yr oedd gan Serah Trenholme gyfoeth o atgofion. Recordiwyd hi yn helaeth gan staff yr Amgueddfa Werin a gwnaed casét dwbl o'i hatgofion (Cyfres Casetiau Amgueddfa Werin Cymru, rhif 5). Bu'n sgwrsio droeon ar y radio, ac ym 1976 gwnaeth BBC Cymru ffilm ohoni yn sgwrsio gyda Robin Gwyndaf yn y gyfres 'Eira Ddoe'. Y mae ar gael yn yr Amgueddfa Werin hefyd gasgliad helaeth o'i heiddo o hwiangerddi, rhigymau a phenillion a anfonwyd ganddi i gystadleuaeth yn Eisteddfod Powys 1973 (Llsg. AWC 2186/15). Yn 1989 cyhoeddodd Clwb y Bont, Pwllheli, y gyfrol Blas ar Fyw: Atgofion Serah Trenholme, Nefyn, gan Robin Gwyndaf.